Kenmerkend van de kapitaalverzekering is dat de verzekering uitkeert wanneer de verzekerde in leven is. Bij overlijden vóór de einddatum volgt in principe geen uitkering. Tegen extra premie kan er echter wel een uitkering bij overlijden worden verzekerd. Deze uitkering kan bestaan uit een restitutie van de premie of een vooraf overeengekomen bedrag.

Een kapitaaluitkering kan ook zowel een uitkering bij leven als een even hoge uitkering bij overlijden bevatten. Deze vorm van kapitaalverzekering wordt een gemengde verzekering genoemd.

Bij een kapitaalverzekering kan de verzekerde kiezen uit een spaar- of beleggingsverzekering. Bij een spaarverzekering is een minimale uitkering gegarandeerd (als gevolg van winstbijschrijving kan de uitkering hoger uitvallen). Bij een beleggingsverzekering wordt de premie belegd in één of meer beleggingsfondsen, waardoor de hoogte van de uitkering onzeker is.

Spaarverzekering

Bij een spaarverzekering vergoedt de verzekeraar een vaste rente over de ingelegde premies. Op enkele uitzonderingen na is deze rente op dit moment 3%. De rente staat voor de hele looptijd van de verzekering vast. Naast de rente vergoedt de verzekeraar ook zogenoemde winst. De winst is niet vergelijkbaar met de bedrijfseconomische winst. De winst in de zin van een levensverzekering is, kort samengevat, afhankelijk van het volgende.

Bij de vaststelling van de premie van een levensverzekering gaat de verzekeraar uit van drie grondslagen:

1. Interest;
2. Sterfte;
3. Kosten.

De verzekeraar berekent aan de hand van deze grondslagen de premie. In de premie is geen onderdeel ‘winst’ opgenomen. De verzekeraar reserveert dus geen deel van de premie voor zichzelf. De verzekeraar behaalt zijn winst uit het gunstiger berekenen van de grondslagen. Als voorbeeld interest: De verzekeraar weet dat hij 4% rente kan ontvangen. Bij de berekening van de premie gaat de verzekeraar echter uit van 3%. 1% is dan de winst voor de verzekeraar. Ook bij de grondslagen sterfte en kosten wordt deze methodiek toegepast.

De verzekerde deelt mee in deze winst van de verzekeraar, waardoor het rendement uit kan komen op bijvoorbeeld 4 of 5%.

Beleggingsverzekering

Bij een beleggingsverzekering worden de ingelegde premies belegd in beleggingsfondsen. De beleggingsfondsen waarin wordt belegd zijn naar keuze van de verzekeringnemer. Bij bepaalde beleggingsfondsen met een laag risico geeft de verzekeraar vaak een garantierendement van bijvoorbeeld 2,5%. Het spreekt voor zich dat beleggen bepaalde risico’s met zich meebrengt.

Het opgebouwde kapitaal van de kapitaalverzekering is belast in Box 3. De betaalde premies zijn niet aftrekbaar en de uitkering is niet belast. Wanneer de kapitaalverzekering wordt aangewend voor de aflossing van de eigenwoningschuld, kunnen andere regels gelden. Vóór 1 januari 2001 golden andere fiscale regels. Onder bepaalde voorwaarden was de premie fiscaal aftrekbaar en de uitkering niet belast.

Kapitaalverzekering Eigen Woning

Een kapitaalverzekering eigen woning (KEW) is een kapitaalverzekering die wordt aangewend voor de aflossing van de eigenwoningschuld. Wanneer aan de voorwaarden wordt voldaan, is zowel het opgebouwde kapitaal als de uitkering niet belast. De voorwaarden zijn:

• In de polis dient een clausule te zijn opgenomen met de tekst:

De begunstigde zal de kapitaalsuitkering aanwenden ter aflossing van de eigenwoningschuld in de zin van de Wet inkomstenbelasting 2001 van de verzekeringnemer, van diens echtgenoot of van degene met wie de verzekeringnemer duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voert.

• In de overeenkomst moet ook zijn bepaald dat er ten minste vijftien jaar, of tot eerder overlijden, premies moeten worden voldaan. De premies moeten worden voldaan binnen een bandbreedte van 1:10, wat inhoud dat de hoogste premie niet hoger mag zijn dan tien keer de laagste premie.
• De looptijd van de verzekering is maximaal 30 jaar.
• Het moet gaan om een eenmalige uitkering.
• De kapitaalverzekering moet zijn afgesloten bij een professionele verzekeraar.

Zolang aan de voorwaarden wordt voldaan blijft er sprake van een kapitaalverzekering eigen woning en valt de verzekering in Box 1. Zodra niet meer aan de voorwaarden wordt voldaan, verhuist de verzekering naar Box 3.

De uitkering is niet belast zolang de uitkering beneden de vrijstelling blijft. De vrijstelling wordt jaarlijks geïndexeerd en geldt per persoon. In 2006 bedroeg de vrijstelling:

• € 31.900 indien ten minste vijftien jaar premie is betaald;
• € 141.500 indien ten minste twintig jaar premie is betaald.

Wanneer de uitkering de vrijstelling overschrijdt dan wordt progressief belasting geheven over het rentecomponent. Hierbij wordt de volgende formule gebruikt: {uitkering - vrijstelling} / uitkering x (uitkering - betaalde premies) = belaste uitkering.

Oude regime

Het oude regime was van toepassing tot de invoering van de Brede Herwaardering op 1 januari 1992. Onder bepaalde voorwaarden kunnen de regels uit het oude regime nog van toepassing zijn voor verzekeringen, afgesloten voor 1992 (zie verderop bij overgangsrecht). Bij het oude regime gold de hoofdregel dat de rente die in de uitkering aanwezig is, is belast. (rente= uitkering minus betaalde premies). De premies waren fiscaal aftrekbaar. De uitkering was onbelast, wanneer aan de volgende voorwaarden werd voldaan:

• Er is gedurende tenminste twaalf jaar premie betaald, en tijdens de duur van de verzekering heeft de hoogste premie niet meer bedragen dan:
• Vijf keer de laagste premie bij een duur van de verzekering van vijftien jaar of minder;
• Tien keer de laagste premie bij een duur van de verzekering van zestien tot en met 20 jaar;
• Vijftien keer de laagste premie bij een duur van de verzekering van 21 tot en met 30 jar.

Het was niet van belang of het om een uitkering bij leven of bij overlijden gaat.

Brede herwaardering

De Wet brede herwaardering werd ingevoerd op 1 januari 1992. Voor kapitaalverzekeringen wijzigde de vrijstelling. Evenals bij het oude regime gebruikelijk was, waren de premies fiscaal aftrekbaar. Uitkeringen bij leven en overlijden werden niet langer gelijkwaardig gezien. De uitkering bij leven was vrijgesteld indien:

• De uitkering niet meer bedraagt dan € 28.134,-- en er gedurende tenminste vijftien jaren aaneengesloten premie is betaald;
• De uitkering niet meer bedraagt dan € 95.293,-- en er gudurende tenminste twintig jaren aaneengesloten premie is betaald;
• De hoogste premie niet meer heeft bedragen dan tien keer de laagste premie.

Overgangsrecht

Voor kapitaalverzekeringen die zijn afgesloten vóór 14 september 1999 geldt een speciale regeling. De verzekeringnemer mag de verzekering naar keuze omzetten in een kapitaalverzekering eigen woning (de verzekering verhuist dan naar Box 1) of voortzetten in Box 3. Bij voortzetting in Box 3 wordt over het gespaarde gedeelte in beginsel vermogensrendementsheffing geheven. Er geldt een speciale vrijstelling van € 123.428 indien tenminste 20 jaar premie is betaald en indien de hoogste premie niet meer dan tien keer de laagste premie heeft bedragen. Het verzekerd kapitaal en de premie mogen na 14 september 2007 niet zijn verhoogd en de looptijd mag niet zijn verlengd.