De meeste verzekeraars bieden dergelijke hulp aan voor zowel personen als voor bedrijven.
De rechtsbijstandverzekering kan op diverse wijzen voorzien in juridische hulp.
- In natura. De rechtsbijstandverzekeraar heeft jurist en en/of advocaten in dienst, die de zaak voor de verzekerde behandelen. Zonodig voeren zij rechtszaken.
- In geld. De verzekeraar stelt een bedrag beschikbaar waarvoor de verzekerde een advocaat naar keuze zijn zaken kan laten behartigen.
In Nederland gold voor particulieren tot 1 januari 1994 een ruime wettelijke regeling voor rechtsbijstand aan minder daadkrachtigen. Daarnaast kon (en kan) men vaak beroep doen op rechtshulpverlening door consumentenorganisaties, vakbonden en het juridisch loket (voorheen Bureau Rechtshulp). Dit uiteraard naast de rechtshulp door rechtshelpers als advocaten, notarissen en deurwaarders. Met ingang van 1 januari 1994 moet de particulier voor gesubsidieerde rechtshulp een beroep doen op de Wet op de rechtsbijstand (WOR). In de WOR worden eisen gesteld aan de hoogte van de vordering, de kans van slagen en op de hoogte van het gezinsinkomen (hoe hoger het inkomen, hoe hoger de eigen bijdrage). De kans bestaat bovendien dat bij het verliezen van een procedure de daaruit voortvloeiende kosten moet betalen.
Rechtsbijstandverzekering in Nederland
In Nederland wordt er bijna altijd in natura verzekerd. Een juridisch geschil wordt voorgelegd aan een jurist in loondienst van de verzekeraar. In Nederland mochten advocaten voorheen niet bij een rechtsbijstandverzekeraar werken, ondanks dat dit verbod op aandringen van de overheid is afgeschaft komt het nog slechts sporadisch voor dat een advocaat bij een rechtsbijstandverzekeraar werkt. Wanneer het juridische geschil tot een rechtszaak uitloopt zal er daardoor alsnog een advocaat ingeschakeld moeten worden. De verzekerde heeft vervolgens vrije keus van een advocaat. Er geldt vaak een maximumbedrag waarvoor de verzekeraar de advocaatkosten vergoedt (bijvoorbeeld € 25.000,--). Een advocaat kan ook noodzakelijk zijn wanneer het een specifiek geschil betreft, waarvoor de verzekeraar geen gespecialiseerde jurist in dienst heeft.
Vormen van rechtsbijstandverzekeraars
De Wet op het financieel toezicht (Wft) (voorheen de Wet toezicht verzekeringsbedrijf (WTV)) heeft een aantal eisen vastgelegd waaraan aanbieders van rechtsbijstandverzekeringen moeten voldoen. Deze zijn vooral opgesteld op belangenverstrengeling tegen te gaan. Zo mogen algemene verzekeraars (verzekeraars die naast rechtsbijstandverzekeringen ook bijvoorbeeld auto-, inboedel- en aansprakelijkheidsverzekeringen in het pakket hebben) niet zelf de juridische kwesties behandelen. Zij zijn verplicht dit uit te besteden aan een gespecialiseerde rechtsbijstandverzekeraar of een zelfstandig werkend juridisch schaderegelingskantoor. Een schaderegelingskantoor wordt vaak opgezet door meerdere verzekeraars.
Dit heeft tot gevolg dat er twee vormen van rechtsbijstandverzekeraars zijn ontstaan:
- Rechtsbijstandverzekeraar. De verzekeraar biedt alleen rechtsbijstandverzekeringen aan. Verreweg de grootste twee rechtsbijstandverzekeraars zijn Das Rechtsbijstand]] en Arag.
- Zelfstandig schaderegelingskantoor. Een dergelijk kantoor is doorgaans een stichting en behandelt rechtsbijstandverzoeken van de aangesloten verzekeraars.
De Wft biedt verzekeraars nog een derde optie, de rechtsbijstandverzekering op basis van declaratie (de hierboven genoemde rechtsbijstandverzekering in geld). Een dergelijke vorm van rechtsbijstandverzekering komt in Nederland vrijwel niet voor.
Omvang van de dekking
Een rechtsbijstandverzekeraar verleent over het algemeen dekking tegen nagenoeg alle geschillen die de verzekerde overkomt. Het is ook mogelijk dat er bepaalde geschillen wel, en andere niet worden verzekerd. De verzekeringnemer kan dan kiezen of hij (bijvoorbeeld) arbeidsgeschillen mee wil verzekeren.
In Nederland is het gebruikelijk dat er een wachttermijn van drie maanden wordt opgenomen. Deze drie maanden gaan in na de ingangsdatum van de verzekering. Binnen deze drie maanden wordt geen rechtsbijstanddekking verleend. Als achterliggende reden wordt aangevoerd dat zo wordt voorkomen dat men pas bij een dreigend juridisch geschil een rechtsbijstandverzekering afsluit. Geschillen die reeds bestonden voor de ingang van de verzekering zijn nooit gedekt, dus ook niet als de wachttermijn is verstreken. De wachttermijn is niet van toepassing:
- Als de juridische aanspraak het instellen van een vordering op een wettelijk aansprakelijke derde betreft;
- In straf- en tuchtzaken;
- In contractuele geschillen, waarbij het contract is afgesloten na de ingangsdatum van de verzekering;
- Als de verzekering direct aansluit op een soortgelijke verzekering die ook voor deze gebeurtenis dekking zou verlenen (de verzekerde wisselt van de ene verzekeraar naar de andere).
De kosten voor rechtsbijstand komen in beginsel volledig voor rekening van de verzekeraar. BTW bedragen die de verzekerde kan verrekenen en geldstraffen, boetes of dwangsommen komen nooit voor rekening van de verzekeraar.
Geschillenregeling
In de polisvoorwaarden zal de verzekeraar de bepaling opnemen dat hij geen actie hoeft te ondernemen of met de zaak kan stoppen op het moment dat hij geen redelijke kans op succes aanwezig acht. De verzekerde mag deze kwestie vervolgens voor een second opinion voorleggen aan een advocaat. Acht de advocaat wel een kans aanwezig het beoogde resultaat te bereiken, dan wordt de zaak bij de advocaat voortgezet voor rekening van de verzekeraar. Het maakt daarbij niet uit of het resultaat daadwerkelijk wordt behaald.
Op het moment dat de advocaat het met de verzekeraar eens is (de kans op succes is te gering) dan mag de verzekerde uiteraard nog op eigen kosten procederen. Wanneer hij toch het beoogde resultaat bereikt dan vergoedt de verzekeraar alsnog alle gemaakte kosten.
Soorten rechtsbijstandverzekeringen
Over het algemeen worden de volgende soorten rechtsbijstandverzekeringen aangeboden:
- Motorrijtuigenrechtsbijstandverzekering;
- Verkeersrechtsbijstandverzekering;
- Gezinsrechtsbijstandverzekering;
- Bedrijfsrechtsbijstandverzekering.
Een motorrijtuigenrechtsbijstandverzekering biedt dekking voor geschillen rond het verzekerde motorrijtuig, zoals:
- Verhaalsrechtsbijstand, het verhalen van schade op een wettelijk aansprakelijke derde;
- Strafrechtsbijstand, de verzekerde wordt strafrechtelijk vervolgd wegens verkeersovertreding of -misdrijf. Geen dekking wordt verleend bij een opzettelijk gepleegd misdrijf of bij een eenvoudige verkeersovertreding die voorkomen had kunnen worden;
- Rijbewijsrechtsbijstand, rechtsbijstand bij de teruggave van het rijbewijs of het motorrtijtuig bij inbeslagname door een overheidsinstantie;
- Contractsrechtsbijstand, in verband met de aankoop, reparatie of het onderhoud van het motorrijtuig.
Een verkeersrechtsbijstandverzekering biedt dezelfde dekking als de motorrijtuigenrechtsbijstandverzekering. Verschil is, dat de verzekering niet is gekoppeld aan één motorrijtuig maar dat er dekking bestaat voor het hele gezin, voor gebeurtenissen die samenhangen met het deelnemen aan het verkeer.
Bij een gezinsrechtsbijstandverzekering wordt dekking geboden voor:
- Verhaalsrechtsbijstand;
- Strafrechtsbijstand;
- Arbeidsrechtelijke rechtsbijstand;
- Rechtsbijstand op het terrein van sociale wetgeving, burenrecht en erfdienstbaarheden;
- Rechtsbijstand bij contractuele geschillen;
- Rechtsbijstand op het terrein van personen-, familie-, erf- en administratief recht (zoals een geschil met de gemeente over een bouwvergunning.
Vaak is het mogelijk één of meerdere onderdelen van dekking uit te sluiten, waardoor een korting op de premie wordt verleend. Echtscheiding is niet meeverzekerd (in sommige gevallen is mediation bij echtscheiding wel verzekerd). Bij sommige verzekeraars is het (tegen extra premie) mogelijk geschllen met de fiscus en omtrent het vermogen mee te verzekeren.
Een bedrijfsrechtsbijstandverzekering is bestemd voor kleine ondernemers. Een bedrijfsrechtsbijstandverzekering biedt dekking voor geschillen omtrent aan- en verkoop, met het personeel, over vergunningen e.d.