Alle Nederlands ingezetenen zijn verplicht zich te verzekeren. Met Nederlands ingezetenen worden gelijkgesteld:

• Niet-ingezetenen; werkzaam in buitenland bij Nederlandse overheidsinstelling
• Niet-ingezetenen; met dienstbetrekking in Nederland
• Bemanning van schepen en vliegtuigen met Nederlandse thuishaven

Iedereen die verplicht verzekerd is voor de AWBZ is ook verplicht verzekerd voor de zorgverzekering. Bij grensarbeiders kan daardoor worden gesteld dat de verzekeringsplicht samenhangt met het land waar belasting wordt betaald.

Vrijgesteld van de verzekeringsplicht zijn gemoedsbezwaarden en militairen in actieve dienst. Iemand de verzekeringsplichtig wordt is verplicht zich binnen vier maanden te verzekeren.

Gemoedsbezwaarden

Een gemoedsbezwaarde is iemand die, vaak vanuit religieuze overwegingen, principieel tegen het afsluiten van verzekeringen is. Deze persoon kan van de Minister van Financiën ontheffing krijgen van de verzekeringsplicht. Naast de zorgverzekering is dit onder meer ontheffing voor de WA-dekking van de autoverzekering en sociale verzekeringen, zoals de kinderbijslag, AOW en WIA. De gemoedsbezwaarde moet aantonen dat hij geen enkele verzekering heeft afgesloten.

Militairen

Het Ministerie van Defensie betaalt de medische kosten van militairen. Hierdoor zijn zij vrijgesteld van de verzekeringsplicht.

Onverzekerd

Wanneer niet wordt voldaan aan de verzekeringsplicht dan is de onverzekerde een boete verschuldigd van 130% van de nominale premie (richtpremie, vastgesteld door Ministerie) over de onverzekerde periode.

Günter verhuist op 1 juni 2007 vanuit Duitsland naar Nederland. Hij heeft zijn Duitse baan opgezegd en start in Nederland een eigen bedrijf. Vanaf 1 juni 2007 is Günter verzekeringsplichtig. Hij heeft gedurende vier maanden (tot 1 oktober 2007) de tijd om zich aan te melden bij een zorgverzekeraar. Günter geeft zijn geld liever uit op het terras en besluit zich niet te verzekeren. Bij een steekproef door de belastingdienst op 1 december 2007 wordt bemerkt dat Günter onverzekerd is. Hij is zich nu alsnog verplicht te verzekeren. De verzekeraar int een boete van 130% van de gemiddelde nominale premie over de periode van 1 juni tot 1 december 2007.